براى تكامل انسان يا تكامل انسان علت است براى آن ؟ آيا تكامل حقيقى سبب تكامل مجازى است يا تكامل مجازى سبب تكامل حقيقى است ؟ اينجاست كه خوب مىفهميم كه چون در طبيعت يك تكامل واقعى صورت مىگيرد آن تكاملهاى مجازى هم صورت مىگيرد . همهء حرف اينها اين است كه ابزار توليد دارد تكامل پيدا مىكند ، در نتيجه انسان را هم تغيير مىدهد ، انسان هم ساختهء ابزار توليد است . چون آنها تكامل ابزار توليد را به صورت يك تكامل واقعى در نظر مىگيرند اين حرفها را مىزنند . ما كه منكر نيستيم كه كلمهء « تكامل » را عرف به كار مىبرد ، ولى آنچه كه عرف به كار مىبرد وقتى ما با چشم تيزبين فلسفى قضيه را مىشكافيم مىبينيم ايندو با همديگر فرق دارد ، آنوقت در اينكه كدام يك زيربناست كدام يك روبنا ديگر اشتباه نمىكنيم . پس تكامل فنى انسان ، تكامل انسان در ناحيهء فنى يك تكامل واقعى و حقيقى است . جامعه وحدت واقعى دارد - در همين مسئلهء تكامل انسان ، اين تكامل در يك نسل رخ داده ، در نسل بعد باز هم جايگزينى مىشود . استاد : حالا عرض مىكنيم . اين يك بحثى بود كه نمىخواستم الآن طرح بكنم . قبلًا اين را عرض كرده‌ايم ، از آقاى طباطبايى هم از تفسير الميزان نقل كرديم كه آيا وحدت جامعهء انسانى يك وحدت اعتبارى است يا يك وحدت حقيقى ؟ كه گفتيم امروز هم اين مسئله مطرح است . ايشان - البته نه بر مبناى اصولى كه در جامعه شناسى امروز مطرح است بلكه حتى بىاطلاع از اين اصول و فقط روى آنچه كه از قرآن استنباط كرده‌اند - به اين نتيجه مىرسند كه جامعه‌ها يك وحدت واقعى دارند ، يعنى مجموع انسانها حكم يك مركب طبيعى را دارد با تفاوتى كه با مركبهاى طبيعى دارد چون در مركبهاى طبيعى اجزاء تركيب كننده در « مجموع » و « كل » به كلى مستحيل مىشوند ، چنان كه دو عنصرى كه از آنها آب تشكيل مىشود در حالت آب بودن خاصيت و استقلال خودشان را به كلى از دست مىدهند ، اين آب است كه وجود دارد ، ديگر اكسيژن ماهيت اكسيژنى خودش را از دست مىدهد ، ئيدروژن هم همين‌طور ، ولى در جامعهء انسان با اينكه تركيبِ واقعى است و جامعه به صورت يك واقعيت وجود دارد نه امر اعتبارى ، افراد شخصيت و استقلال خودشان را از دست نمىدهند . اين است كه در اينجا اگر ما گاهى مىگوييم انسان تكامل پيدا كرده ، چنانچه در نوع انسان بگوييم باز امر حقيقى گفته‌ايم و مجازى نگفته‌ايم . اين در صنعت درست نيست ، آن يك ملاكى در